Het verschil tussen exposure en flooding

Laat je angstige hond positieve ervaringen opdoen

Wanneer je hond angstig is, dan wil je hem helpen om deze angst te overwinnen. Hier zijn verschillende methoden voor en je krijgt, wanneer jij te maken hebt met een angstige hond, vast veel verschillende adviezen te horen van de mensen om je heen.

Simpelweg gezegd, om een angst te kunnen overwinnen, is het nodig voor je hond om nieuwe, goede, ervaringen op te doen. Ervaringen die hem of haar leren dat de situatie of prikkel, die nu de angst opwekt, eigenlijk niet zo erg is als je hond verwacht.

Om een voorbeeld te geven: wanneer jouw hond bang is van andere honden en vanuit deze emotie meteen gaat uitvallen zodra hij een andere hond ziet (of ze misschien zelfs alleen nog maar ruikt), dan heeft jouw hond goede ervaringen met andere honden nodig om deze angst te verminderen. Jouw hond moet op de een of andere manier kunnen gaan ervaren dat niet alle honden onmiddellijk gevaar betekenen.

Goede ervaringen, daar draait het dus om. Maar hoe creëer je die voor je hond? De manier waarop je dat aanpakt, hangt af van het type angst waarmee je hond te maken heeft. Goede ervaringen opdoen met andere honden is iets anders dan goede ervaringen opdoen met vuurwerkgeluiden of tijdens het alleen thuis blijven. In zijn algemeenheid kun je wel iets zeggen over de manier waarop je je hond deze goede ervaringen gaat aanbieden. Daar gaan we verderop in dit artikel uitgebreider op in. Eerst kijken we wat er precies gebeurt wanneer jouw hond bang is.

Wat gebeurt er bij angst?

Als je hond iets spannend vindt, dan gebeurt er iets in de hersenen. De amygdala (het “alarmcentrum” van de hersenen) slaat alarm, er worden hormonen afgescheiden en het lichaam van je hond gaat in de vecht-vluchtstand (onder andere de hartslag gaat omhoog, het spijsverteringstelsel wordt op een laag pitje gezet; het lichaam van je hond maakt zich als het ware klaar om het gevaar optimaal het hoofd te kunnen bieden).

Vanuit de evolutietheorie is het voor een individu (mensen, maar ook honden) noodzakelijk om angstaanjagende ervaringen goed op te slaan in het brein. Dit om te voorkomen dat je opnieuw in dezelfde levensbedreigende situaties terecht komt. Als je niets leert over de gevaren in het leven, blijf je steeds opnieuw onnodig veel risico lopen en jezelf onnodig in gevaar brengen.

Een angstaanjagende ervaring kan daarom veel impact hebben. Wanneer je hond regelmatig in angstaanjagende situaties terecht komt, of wanneer de angstaanjagende situaties te overweldigend zijn, kan er trauma ontstaan. Het alarmcentrum in de hersenen wordt dan steeds gevoeliger afgesteld en je hond wordt steeds alerter op mogelijk gevaar en dus eerder angstig.

Om je hond over zijn angst heen te helpen wil je het alarmsysteem in de hersenen als het ware weer deactiveren voor een bepaalde specifieke prikkel of situatie. Dat kun je doen door je hond weer aan de situatie bloot te stellen, juist met de bedoeling je hond goede ervaringen aan te bieden.

Door je hond opnieuw in aanraking te brengen met de prikkel die hem angst aanjaagt wil je dat het brein de negatieve ervaring als het ware gaat overschrijven met de positieve ervaring.

Wanneer je je hond opnieuw met de angstaanjagende prikkel confronteert (met het doel om voor een positieve ervaring te zorgen) kunnen 3 verschillende mechanismen ervoor zorgen dat de negatieve opgeslagen ervaring in de hersenen wordt overschreven. Deze mechanismen zijn:

Habituatie, oftewel gewenning. Als je lang genoeg in de angstige situatie blijft gaat je lichaam uiteindelijk vanzelf kalmeren, omdat je zenuwstelsel niet oneindig hoog geactiveerd kan blijven.
Extinctie, oftewel uitdoving en counter conditionering. Door de nieuwe ervaring wordt de oude koppeling die in de hersenen is opgeslagen (bijvoorbeeld ‘hond zien=gevaar’) op den duur overschreven (bijvoorbeeld ‘hond zien=neutraal).
Inhibitory learning, oftewel, remmend leren. Dit betekent eigenlijk dat als je angst ervaart en deze verdwijnt ook weer, dat je leert dat als je je angstig voelt, dit niet het einde hoeft te betekenen. Dat je deze situatie kunt verdragen. Je leert de angst zelf aan te kunnen.

Deze drie principes worden toegepast tijdens flooding en tijdens exposure therapie, twee methoden die gebruikt worden om nieuwe ervaringen te creëren. Tussen deze twee methoden zijn echter duidelijke verschillen in hoe je hond de situatie ervaart. Exposure therapie heeft een veel grotere slagingskans, terwijl het risico dat je je hond juist angstiger maakt bij flooding levensgroot aanwezig is. Beiden methoden worden hieronder verder uitgelegd.

Flooding

Soms krijg je het advies je hond maar gewoon aan bloot te stellen aan de lastige situatie. Met als gedachte daarachter dat je hond dan vanzelf wel zal ervaren dat het meevalt. Dit is een advies wat bijvoorbeeld nog regelmatig gegeven wordt bij honden met verlatingsangst. “Laat je hond maar gewoon alleen, dan went hij vanzelf.”, Of, “Laat je hond maar gewoon blaffen als hij alleen thuis is, hij wordt vanzelf wel een keertje stil”.

Foto: Bij flooding gaat je hond figuurlijk kopje onder. De mate van blootstelling is veel te groot.

Je hond blootstellen aan een situatie die spannend is voor je hond, zonder gradaties aan te brengen in de mate van blootstelling (meteen de full exposure aanbieden), wordt flooding genoemd. Flooding is dus een intensieve en directe vorm van exposure. Je hond wordt blootgesteld aan zijn of haar grootste angst, zonder geleidelijke opbouw. De gedachte hierachter is dat de angst uiteindelijk uitdooft als je je hond maar lang genoeg in de situatie laat.

Flooding is emotioneel zwaar en niet zonder risico:

Je hond kan overweldigd raken. Door de heftigheid van de situatie schiet het lichaam van je hond in een overlevingstoestand waarin je hond niet meer kan leren. Je hond kan dus niet meer leren dat de situatie misschien best meevalt.
De angst kan juist versterkt worden. Wanneer je hond in een paniektoestand komt en daarna stopt de blootstelling dan was deze situatie juist alleen maar een bevestiging van de angst van jouw hond.
Je hond kan zich machteloos voelen tijdens gedwongen blootstelling. Dit kan een traumatische ervaring voor je hond zijn en de angst op die manier verder versterken.
Je hond brengen in een situatie brengen waarin hij of zij hoge angst ervaart kan ook lichamelijke gevolgen hebben voor je hond (denk aan alle stresshormonen die vrijkomen, de bloeddruk die stijgt, het spijsverteringsstelsel wat tijdelijk stil gelegd wordt). Flooding is niet alleen een geestelijk zware belasting, het kan ook een zware belasting vormen op de fysieke gesteldheid van je hond.

Bij mensen kan flooding alleen effectief zijn als aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:

De flooding volledig vrijwillig is
De persoon goed geïnformeerd is
Er geen trauma-achtergrond is
Er sterke motivatie en draagkracht is
Er professionele begeleiding is

Je hond uitleggen wat er gaat gebeuren en hem of haar de keuze geven om die situatie op die manier aan te gaan is helaas onmogelijk. Daarom is flooding als therapie om angsten te overwinnen afgeraden bij honden.

Exposure therapie

In plaats van je hond ineens en volledig bloot te stellen aan de angstaanjagende situatie, kun je ervoor kiezen dit geleidelijk te doen, middels een logische, verantwoorde en goed doordachte opbouw. In dit geval spreken we van exposure therapie op basis van counterconditionering en desensitisatie.

Exposure therapie is dus een geleidelijke methode waarbij je je hond stap voor stap blootstelt aan hetgeen waar je hond bang voor is. Belangrijk hierbij is te werken met een angsthiërarchie (van minst eng naar meest eng) en de spanning geleidelijk op te bouwen.

Bij exposure therapie is het niet de bedoeling alle spanning bij je hond te vermijden. Bij exposure therapie wil je dat je hond steeds ervaart dat de spanning wel optreedt (in lichte mate), maar ook weer verdwijnt.

Een niet goed opgebouwde exposure therapie, waarbij de stappen te groot zijn, kan averechts werken, omdat er dan sprake kan zijn van flooding.

Het kan lastig zijn een goede opbouw te vinden voor je exposure therapie omdat:

Je hond kan niet aangeven hoe groot de mate van spanning is. Je moet zelf een inschatting maken op basis van zijn lichaamstaal en gedrag.
Een hond kan snel overweldigd raken. Leek hij of zij de situatie eerst nog aan te kunnen, dan hij zomaar ineens ‘in het rood raken’.
Honden leren context gevoelig en maken soms verbanden die voor ons (nog) niet duidelijk zijn. Je hond kan op die manier andere dingen leren dan die jij voor ogen had.
Er kan sprake zijn van opstapeling van stress wanneer er nog meer zaken zijn in het leven van jouw hond die lastig zijn. Het is niet eenvoudig om een inschatting te maken van wat jouw hond op een bepaald moment aankan qua exposure (dit is niet elke dag hetzelfde).
De timing van het stoppen met de blootstelling kan lastig zijn, ook hier moet je steeds een goede inschatting kunnen maken van hoe je hond zich voelt. Dat de spanning bij je hond gedaald is (hoeft nog niet naar nul te zijn gegaan) is hierbij cruciaal.

Conclusie

Om je hond te helpen angsten en/of trauma’s te overwinnen is flooding nooit een goede methode. Exposure therapie kan dit wel zijn, mits goed en zorgvuldig toegepast, door iemand die de juiste kennis en inzichten heeft in jouw hond, in leerprincipes in het algemeen en in honden lichaamstaal en gedrag.